گفتوگو با بهرام توکلی، کارگردان «پرسه در مه» و تلهفیلم «درآغاز یک روز»
به سینمای فلسفی علاقه دارم
دنیا خمامی: بهرام توکلی در سال 85 با فیلم «پابرهنه در بهشت» در جشنواره بیست و پنجم حضور داشت. آن فیلم با سوژه جذابش علاوه بر اینکه نظر منتقدان را به خود جلب کرد مورد توجه مخاطبان هم قرار گرفت. «پرسه در مه» عنوان دومین فیلم بهرام توکلی است که بر خلاف فیلم اولش از ستارههای سینما استفاده کرده: شهاب حسینی و لیلا حاتمی؛ زوجی که برنده سیمرغ جشنواره سال گذشته هم بودهاند. این میتواند آغازی باشد برای یک پیشبینی و آن هم اینکه «پرسه در مه» میتواند آن موفقیتها را تکرار کند؟
داستان پرسه در مه چیست؟
مقطعی از زندگی یک زوج است که به دلیل مسائل روحی و روانی و به خاطر شغل و مسائل پیرامون زندگیشان روزهای بدی را تجربه میکنند.
پس این زمینه دفاع مقدس که درخلاصه داستانتان دیده میشود، چیست؟
اشتباه تایپی بوده. من اصلا نمیدانم این زمینه دفاع مقدس به چه صورتی در خلاصه داستان فیلم پرسه در مه آمده است.
ساختار پرسه در مه به «پابرهنه در بهشت» نزدیک است.
به نظرم خیلی چیزها در این فیلم شبیه پابرهنه در بهشت است ولی تفاوتی که وجود دارد این است که در آن فیلم مسائل مضمونی رو بود اما در این فیلم سعی کردیم کمی مخفیتر عمل کنیم. مضمون شاید بتواند همان رستگاری ایدهآلی که در ذهن هرکسی است باشد، اما نوع پرداخت در این فیلم با پاپرهنه در بهشت متفاوت است.
میخواهم در قالب یک سوال از 2 جنبه نظر شما را بدانم، آیا این معناگرایی که در فیلم پابرهنه دربهشت وجود داشت در این فیلم نیز هست و دیگر اینکه اصولا شما با مقولهای به اسم «معناگرایی» موافق هستید؟
این بحثی که تحت عنوان معناگرایی در سینما به وجود آمده یک بحث کاملا ساختگی است و هیچ جایگاه سینمایی ندارد. من با این تعاریف مشکل دارم و اصلا نمیتوانم با آنها ارتباط برقرار کنم. معناگرایی عبارتی است که خیلی دقیق نیست. ژانر، مولفههای نرمال دارد و معناگرایی فقط و فقط به مضمون است و از لحاظ محتوایی نمیتواند عنوان ژانر را به خود بگیرد. میتوانیم بگوییم که یک فیلم قالبی با معنا دارد اما اصلا نمیتوانیم بگوییم که این فیلم در ژانر معناگراست. درباره فیلم قبلیام این شبهات و حرفها به وجود آمد اما پابرهنه در بهشت مستقل از این حرفهاست.
یک فلسفهای همیشه در فیلمهای شما حاکم است. چه تعمدی برای این موضوع دارید؟
سینمای فلسفی وجود دارد و اتفاقا خیلی پررنگتر از دهههای گذشته هم دنبال میشود، اما اینکه من به سینمای فلسفی علاقه دارم یک بحث کاملا انتخابی است و من رد نمیکنم که به این سینما علاقه دارم. من حتی در داستانهای کوتاهی هم که قبلا نوشتهام این مقوله را دنبال کردهام.
این فلسفه در پرسه در مه به چه شکل است؟
این فیلم از لحاظ ساختار بیرونی سهلتر از فیلم قبلی است. متاسفانه همیشه یک پیش قضاوت درباره این نوع فیلمها میشود اما سینمای فلسفی با قدرت کار خود را در سینمای جهان هم ادامه میدهد. من این نوع فلسفهگراییها که در فیلم قبلی و همچنین داستانهایم بوده را دوست دارم.
چرا تلفیق فلسفه و اجتماع (دراماتیزه کردن فلسفه و اجتماع) در فضای سینمای ایران ممکن نیست یا بهتر بگویم خیلی کم است؟
در سینمای ما هم وجود دارد. داریوش مهرجویی در فیلمهایش به این تلفیقها رسیده است، ولی متاسفانه این اتفاق کم میافتد اما میتوان خدا را شکر کرد که هر از گاهی در فیلمهایمان شاهد تلفیق سینمای فلسفی و اجتماعی هستیم اما به طور جدی تهیه کنندهها به سمت سینمای تجاری میروند چراکه فروش فیلمهایشان را در آن نوع سینما تضمین شده میدانند و همین اتفاق موجب میشود فیلمها به آن چیزهایی که لایقشان هست، نرسند.
این فلسفهگرایی در فیلم جدیدتان به چه شکل است؟
این مضامین میتواند در زیر لایههای فیلم موجود باشد. من نخواستم خیلی گلدرشت به آنها بپردازم، اما اگر مخاطب به سرعت به آنها نرسید مطمئن باشید تا پایان فیلم به آن مقاصد میرسد.
شما از بازیگران مطرح در فیلمتان استفاده کردید؛ شهاب حسینی و لیلا حاتمی که اتفاقا 2 سیمرغ جشنواره گذشته را هم گرفتهاند، آیا این 2 بازیگر قرار است متضمن فروش فیلمتان باشند؟
طبیعتا بحث اکران برای من منتفی نیست اما دوست هم ندارم فیلمهایم را با این هدف بسازم. برای استفاده از بازیگران همیشه 2 شاخه به وجود میآید، یکی استفاده از بازیگرانی که مخاطب آنها را دوست دارد و دیگر اینکه از لحاظ حرفهای هم بتواند بازی خوبی را انجام دهد و «بازیگر» باشد. این همیشه نخستین چالشی است که برای تهیهکننده و کارگردان به وجود میآید. شهاب حسینی یکی از بازیگرانی است که من هم از لحاظ شخصیتی خیلی دوستش دارم، هم از لحاظ بازیگری خیلی حرفهای است و با کاراکتر فیلم ما هم همخوانی داشت. همینطور لیلا حاتمی یکی از بازیگران درجه یک سینمای ایران است، بنابراین صرفا به خاطر معروفیت نیست؛ باید بازیگرانی باشند که هم از عهده نقش برآیند، هم مخاطب آنها را دوست داشته باشد.
شهاب حسینی با چهرهای مثبت نزد مخاطب جا افتاده، هرچند قالبشکنی هم داشته؛ اما میخواهم بدانم شهاب حسینی در پرسه در مه متفاوت است یا همچنان مثبت؟
من با واژه مثبت و منفی مشکل دارم چراکه بیان اینطور حرفها بحث را ساده میکند. شخصیتهای مثبت گونههای متفاوتی دارند و باید تلورانس روحیشان تنوعی که در پردازش این نقش وجود دارد را رعایت کند. فکر میکنم شهاب حسینی از پس این نقش برآمد.
بازی لیلا حاتمی معروف شده به بازی زیر پوستی که البته من خیلی با این واژه ارتباط برقرار نمیکنم، اما میخواهم بدانم بهرام توکلی قالب لیلا حاتمی را در پرسه در مه شکسته است؟
جنس بازی لیلا حاتمی مناسب سینمای حرفهای است و این برای من خیلی دوستداشتنی است از جهت اینکه اغراقی در بازی او نمیتوان پیدا کرد. به نظرم خانم حاتمی در پرسه در مه خیلی موفق ظاهر شد.
در این فیلم مانند پابرهنه در بهشت از بازیگران تئاتری استفاده نکردهاید، چرا؟
در این فیلم هم استفاده کردهام، شهاب حسینی در گذشته تئاترهای زیادی داشته است و به تازگی هم با آقای آییش در «کرگدن» همکاری کرده است، احمد ساعتچیان و مسعود رایگان هم همین طور. تنها خانم حاتمی از تئاتر دور هستند.
آیا از افکتهای تصویری که در پابرهنه در بهشت استفاده کردید مثل دورنگی و رنگ سردی که در ابتدای فیلم به کارگرفته شد، در فیلم اخیرتان هم بهره بردهاید؟
فضای پابرهنه در بهشت به خاطر اینکه در آسایشگاه بود ایجاب میکرد ما از یک نوع رنگ سرد استفاده کنیم تا با این سردی و کرختی موقعیت را به مخاطب القا کنیم و از تنوع رنگی چندانی در این فیلم استفاده نکنیم. در این فیلم هم به هر صورت ما خلاقیت به کار بردیم اما نه به صورتی که مخاطب شگفتزده شود و جوری بشود که او را پس بزند.
شما همیشه کارهایی را کارگردانی میکنید که خودتان نوشتهاید، تز کاریتان این است یا در آینده خواهد شکست؟
این اتفاق به این خاطر افتاده که یا داستانی که مرا جذب کند وجود نداشته یا پول خریدش را نداشتهام، اما لزوما در ادامه هم اینطور نیست و من دوست دارم با نویسندههای دیگر هم تعامل داشته باشم.
فکر میکنید پرسه در مه در جشنواره موفق ظاهر شود؟
خیلی به این موضوع فکر نمیکنم ولی امیدوارم که فیلم دیده شود، همین که از میان 80 تا فیلم، پرسه در مه به بخش مسابقه راه پیدا کرده برای من افتخار است و به آن میبالم.
برای اکران آن چه برنامهای دارید؟
برای اکران این فیلم صحبتهایی شده اما هنوز هیچ چیزی قطعیت نیافته است.
منتقدان به تلهفیلمها هم نظر کنند
برویم سراغ تلهفیلمتان که در بخش ویدئو جشنواره حضور دارد. چطور شد سراغ ساخت فیلم تلویزیونی رفتید؟
ما باید بین تلهفیلم و فیلم سینمایی اختلاف قائل باشیم. تعریفی که برای تلهفیلم شده تعریفی است بین تئاتر و سینما از لحاظ ساختار و مضمون اما در کل باید به آن بها داد.
به نظرم کارگردان در تله فيلم کار سختتری دارد چراکه باید یک طیف وسیعی را راضی کند و سلایق مردم هم که با هم متفاوت است.
داستان تلهفیلم «در آغاز یک روز» درباره دانشمندی است که بعد از سالها میفهمد پسری دارد که تا الان از وجودش بیخبر بوده است و... این خط داستانی در نگاه اول کمی هندی به نظر میرسد!
این تلهفیلم، داستان نویسندهای است که در حال نوشتن داستانی است و دنبال عناصر داستانیاش میگردد و در نتیجه به این داستان که شما در خبرگزاریها خواندید، میرسد.
داستان جالبی است، با این اوصاف چرا آن را سینمایی نساختید؟
بله، اتفاقا دوستان هم به من گفتهاند که این تله را سینمایی بسازم اما نوع دکوپاژ و تدارک فیلم از هر لحاظ متفاوت است. من وقتی میخواستم این تلهفیلم را بسازم تلهفیلم برگمان را دیدم و کلا راجع به این نوع ساخت خیلی مطالعه کردم. برای اینکه تدارک ساخت تلهفیلم از هر لحاظ با سینمایی فرق دارد؛ اجرا، میزانسن و... و اصولا شکل قصه خود را طلب میکند. تفاوت تله با فیلم سینمایی مثل تفاوت تلهتئاتر با تئاتر است.
از بازیگران حرفهای در این کار استفاده کردهاید؟
بله، برایم خیلی مهم بود که بتوانم از بازیگران حرفهای در این تلهفیلم استفاده کنم. حضور استاد علی نصیریان در این فیلم برای من یک افتخار محسوب میشود. ایشان آنقدر شخصیت متواضع و خوبی دارند که آدم را شگفتزده میکنند.
کار خوبی شده است؟
به عنوان یک تلهفیلم بله، فکر میکنم کار خوبی شده است. امیدوارم جامعه منتقدان هم به این تلهفیلم توجه کنند چراکه داوری و نقد روی تلهفیلمها خیلی در ایران مظلوم است و تلهفیلمها فقط ساخته میشوند اما هیچ رقابتی بین آنها نیست. خوشبختانه این بستر در جشنواره فجر وجود دارد و باید از آن استفاده کرد. اگر این نقدها و رقابتها در بخش تلهفیلم هم به وجود بیاید، دیگر شاهد فیلمهایی نیستیم که در 10 روز ساخته شوند و هیچ کیفیتی هم در آنها وجود نداشته باشد.
از ابتدا «سیمافیلم» به شما گفته بود که میخواهد این فیلم را برای جشنواره بفرستد؟
سیمافیلم این تلهفیلم را نگه داشته بود به خاطر اینکه در این بخش جشنواره تنها تلهفیلمهایی میتوانند حضور داشته باشند که نمایش داده نشده باشند.
تهیهکننده: جواد نوروزبیگی
نویسنده و کارگردان: بهرام توکلی
بازیگران: شهاب حسینی، لیلا حاتمی، مسعود رایگان، احمد ساعتچیان و آزاده ریاضی
طراح چهرهپردازی: سعید ملکان
طراح صحنه و لباس: بابک کریمی
مدیر فیلمبرداری: حمید خضوعیابیانه